Chiến tranh thế giới thứ hai chưa kết thúc, thực dân  Pháp đã nuôi dã tâm quay trở lại xâm lược nước ta một lần nữa. Chúng tổ chức trên đất pháp đội quân viễn chinh, cử tướng chỉ chỉ huy, sắp đặt sẵn bộ máy thống trị…chỉ chờ có cơ hội là hành đông. Ngày 2-9-1945, khi quân dân Sài Gòn-Chợ Lớn tổ chức mít tinh chào mừng ngày độc lập, thực dân Pháp đã nổ súng vào đám đông, làm 47 người chết và nhiều người bị thương. Ngày 6-9-1945, quân Anh tiến vào Sài Gòn, theo gót quân Anh, quân Pháp cũng kéo vào. Vào rạng sáng ngày 23-9-1945 thực dân Pháp núp dưới bóng quân đội Anh tước vũ khí của quân đội Nhật ở Nam Bộ, âm mưu quay trở lại xâm lược nước ta lần nữa. 6.000 quân Pháp dựa vào hơn 1 vạn quân Anh đã trắng trợn gây hấn ở thành phố Sài Gòn. Chúng mưu toan chiếm Nam Bộ làm bàn đạp chiếm cả Việt Nam và Đông Dương.

Đứng trước tình thế đó, sáng ngày 23-9-1945, cuộc họp gồm các đồng chí Hoàng Quốc Việt (Thường vụ Trung ương Đảng), Ung Văn Khiêm, Trần Văn Giàu, Nguyễn Văn Nguyễn, Phạm Ngọc Thạch, Huỳnh Văn Tiểng... đã quyết định vừa gửi điện xin chỉ thị Bác và Trung ương Đảng, vừa phát động nhân dân đứng lên chống quân xâm lược. Ủy ban Kháng chiến Nam bộ được thành lập do đồng chí Trần Văn Giàu làm Chủ tịch. Chiều ngày 23-9, Ủy ban Kháng chiến Nam bộ ra Tuyên cáo quốc dân khẳng định: “Cương quyết phấn đấu, toàn dân hãy đoàn kết để bảo vệ quốc gia”. Quân và dân Nam Bộ, mở đầu là Sài Gòn-Chợ Lớn đã nhất tề đứng dậy, thay mặt nhân dân cả nước mở đầu cuộc kháng chiến. Ngày 26-9-1945, ba ngày sau khi nhân dân Sài Gòn - Gia Định nổ súng đánh trả sự xâm lược của thực dân Pháp, qua Đài phát thanh Tiếng nói Việt Nam Chủ tịch Hồ Chí Minh gửi thư động viên toàn thể quân và dân Nam Bộ. Trong thư, Chủ tịch Hồ Chí Minh chỉ rõ bản chất hèn nhát của thực dân Pháp trước sự xâm lược của phát xít Nhật, dã tâm cướp nước ta một lần nữa của chúng Người chỉ rõ: "Trong 4 năm, họ đã bán nước ta hai lần. Nay họ lại muốn thống trị nhân dân ta lần nữa". Người bày tỏ sự ủng hộ của Chính phủ và toàn thể nhân dân Việt Nam đối với cuộc kháng chiến anh dũng chống thực dân Pháp xâm lược của quân và dân Nam Bộ. Người khẳng định: "Chính phủ và toàn quốc đồng bào sẽ hết sức giúp những chiến sĩ và nhân dân hiện đang hy sinh tranh đấu để giữ vững nền độc lập của nước nhà". Chủ tịch Hồ Chí Minh nhắc nhở quân và dân Nam Bộ phải nâng cao cảnh giác, sẵn sàng chiến đấu, đồng thời cũng độ lượng, khoan dung. Bởi vì "chúng ta là một dân tộc văn minh, văn minh hơn bọn đi giết người, cướp nước". Trên cơ sở lực lượng đoàn kết của cả dân tộc, trên cơ sở chính nghĩa của cuộc kháng chiến Người tin rằng “chúng ta nhất định thắng lợi".

Ngay sau lời kêu gọi của Bác, các tỉnh đều có những cuộc mít tinh, biểu tình, biểu dương lực lượng chống thực dân Pháp xâm lược. Các tỉnh miền Bắc và Bắc Trung Bộ đều có nhiều hình thức động viên phong phú để quyên góp thuốc men, quần áo, vũ khí chi viện cho cuộc kháng chiến ở miền Nam như tổ chức ra các "Phòng Nam Bộ", "Ngày Nam Bộ". Hàng vạn thanh niên nô nức tham gia tòng quân, xung phong "Nam tiến". Các cuộc tiễn đưa các đoàn quân "Nam tiến" diễn ra hào hùng trong tiếng ca cách mạng. Ở Sài Gòn Chợ Lớn, chiều 23-9-1945 ta vận động đồng bào tổng đình công, không hợp tác với giặc, lập các công sự, tổ chức cuộc chiến đấu trong thành phố bằng các vũ khí sẵn có. Từ cuối tháng 9 đến đầu tháng 10, cuộc chiến đấu của các lực lượng tự vệ công nhân, tự vệ thanh niên, công an xung phong cùng với nhân dân thành phố đã gây cho quân đội Anh, Pháp khốn đốn: điện, nước bị cắt, tiếp tế khó khăn, luôn luôn bị ta tập kích tiêu hao, tiêu diệt, buộc chúng phải tìm cách điều đình với ta để tạm thời hoà hoãn cho đến khi có thêm quần tiếp viện. Vì chưa có thời gian chuẩn bị, cuộc kháng chiến ở Nam Bộ lúc đầu có nhiều khó khăn, nhưng sau hội nghị Xứ uy Nam Bộ, đảng bộ Nam Bộ được củng cố, ta rút được kinh nghiệm bước đầu, tổ chuc lại các lực lượng vũ trang, phát triển cơ sở chính trị, đẩy mạnh chiến tranh du kích, làm thất bại âm mưu đánh nhanh, giải quyết nhanh của Pháp. Tháng 2-1946, Chủ tịch Hồ Chí Minh thay mặt Chính phủ tặng đồng bào Nam Bộ danh hiệu vẻ vang “Thành đồng Tổ quốc” cổ vũ mạnh mẽ cuộc chiến đấu của quân, dân miền Nam.

Năm tháng sẽ trôi qua, nhưng trang sử hào hùng về ngày Nam Bộ kháng chiến sẽ không bao giờ phai mờ trong lòng mỗi người dân Nam Bộ và còn mãi  thế hệ con cháu mai sau. Nghĩ về tinh thần đoàn kết trong Nam Bộ Kháng chiến, chúng ta càng thấm thía hơn nữa lời dạy của Hồ Chủ tịch: Toàn dân đoàn kết là phải biết hòa hợp quyền lợi riêng lẻ của mình trong quyền lợi chung của dân tộc, mỗi người dân đều yêu nước, nên có thể đồng tâm nhất trí để mưu cầu lợi ích chung của dân tộc.

Kỷ niệm 73 năm ngày Nam bộ kháng chiến, 49 năm thực hiện Di chúc thiêng liêng của Bác, hơn lúc nào hết chúng ta tiếp tục phát huy sức mạnh đại đoàn kết toàn dân tộc, vượt qua thử thách, giành những thắng lợi vẻ vang, đưa cả nước bước vào thời kỳ mới, thời kỳ đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa và hội nhập quốc tế.