Từ nhiều năm qua, Ðảng và Nhà nước ta luôn quan tâm xây dựng và tổ chức thực hiện các chính sách xã hội, coi đây vừa là mục tiêu, vừa là động lực để phát triển bền vững, ổn định chính trị - xã hội, thể hiện bản chất tốt đẹp của chế độ ta. Những năm gần đây, hệ thống pháp luật về BHYT ngày càng được bổ sung và hoàn thiện, diện thụ hưởng chính sách BHYT được mở rộng. Tuy nhiên, điều đáng quan tâm là tỷ lệ người tham gia bảo hiểm y tế còn thấp, lộ trình đến ngày 01/01/2014 các đối tượng quy định trong Luật BHYT hiện hành phải tham gia bảo hiểm y tế không đạt được mục tiêu.
Theo Báo cáo giám sát của Uỷ ban Thường vụ Quốc hội về việc thực hiện chính sách, pháp luật về bảo hiểm y tế giai đoạn 2009-2012, việc mở rộng đối tượng tham gia BHYT còn nhiều hạn chế. Tỷ lệ một số đối tượng phải tham gia BHYT bắt buộc đạt thấp như: người lao động trong các doanh nghiệp đạt 54,7%, trong đó khu vực tư nhân chỉ đạt 20-30%; học sinh, sinh viên đạt 80%; người thuộc hộ cận nghèo (được Nhà nước hỗ trợ 50% kinh phí mua BHYT tăng lên 70% từ tháng 6/2012) chỉ đạt khoảng 25%; nhóm tự nguyện tham gia BHYT không tăng nhiều, đạt 24% (năm 2011) và 28% (năm 2012).
Có thể thấy, các đối tượng được ngân sách nhà nước đóng BHYT tham gia đầy đủ, các đối tượng khác - mặc dù pháp luật quy định bắt buộc tham gia - đạt tỷ lệ rất thấp. Thực trạng trên xuất phát những nguyên nhân chủ yếu sau: do ý thức tham gia BHYT chưa cao, các chế định chưa đảm bảo tính bắt buộc, việc tuân thủ pháp luật chưa nghiêm, các doanh nghiệp không đóng, hoặc đóng không đủ BHYT cho người lao động; tâm lý “lựa chọn ngược” chỉ những người bị bệnh mới tham gia BHYT…
Dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật bảo hiểm y tế (dự kiến trình Quốc hội thông qua tại kỳ họp thứ 7 - tháng 5/2014) cơ bản khắc phục những hạn chế của Luật hiện hành, đồng thời đặt ra phương án quy định rõ“BHYT là hình thức bắt buộc được áp dụng đối với mọi đối tượng được quy định trong Luật”. Nhiều đại biểu Quốc hội đồng tình, cho rằng quy định tham gia BHYT là bắt buộc nhằm quyết tâm hiện thực hoá chủ trương của Đảng, Nhà nước về thực hiện phát triển bảo hiểm y tế toàn dân.
Để đạt mục tiêu BHYT toàn dân, cần thiết phải quy định BHYT là hình thức bảo hiểm bắt buộc, áp dụng bắt buộc đối với các đối tượng theo quy định của Luật BHYT. Quy định mọi đối tượng “bắt buộc” phải tham gia BHYT là cơ sở quan trọng để thực hiện mục tiêu bao phủ BHYT toàn dân, thực hiện thắng lợi Nghị quyết số 15-NQ/TW ngày 01/6/2012 của Ban Chấp hành Trung ương khóa XI về một số vấn đề về chính sách xã hội giai đoạn 2012 – 2020.
Dự thảo luật lần này đã có những sửa đổi, bổ sung tạo cơ sở pháp lý đẩy mạnh mở rộng đối tượng tham gia BHYT, thể hiện nổ lực thực hiện mục tiêu BHYT toàn dân. Bổ sung vào phạm vi điều chỉnh của Luật nhiều đối tượng, bao gồm người hoạt động không chuyên trách ở xã, phường, thị trấn theo quy định của pháp luật về cán bộ, công chức; tất cả thành viên hộ gia đình phải tham gia BHYT; tăng diện đối tượng được ngân sách nhà nước và tổ chức bảo hiểm xã hội đóng BHYT cho các đối tượng (1) là thanh niên xung phong thời kỳ kháng chiến chống Pháp, chống Mỹ, người tham gia kháng chiến bảo vệ tổ quốc, làm nhiệm vụ quốc tế ở Cam-pu-chia, giúp nước bạn Lào sau 30/4/1975 đã xuất ngũ phục viên, (2) người đang hưởng trợ cấp bảo hiểm xã hội hằng tháng do mắc bệnh thuộc danh mục bệnh cần chữa trị dài ngày, (3) người đang hưởng trợ cấp tuất hằng tháng theo quy định của pháp luật về bảo hiểm xã hội, (4) người đang sinh sống tại vùng có điều kiện kinh tế - xã hội đặc biệt khó khăn.
Cùng với mở rộng đối tượng, dự thảo Luật có các chế định khuyến khích đối tượng tham gia, thể hiện sự quan tâm của Nhà nước, như: giảm dần mức đóng BHYT đối với các thành viên trong hộ gia đình tham gia BHYT; giảm mức đồng chi trả đối với người thuộc hộ gia đình cận nghèo, thân nhân của người có công với cách mạng theo quy định của pháp luật về ưu đãi người có công với cách mạng từ 20% xuống còn 5%; nâng mức hưởng của người thuộc hộ gia đình nghèo, người dân tộc thiểu số đang sinh sống tại vùng có điều kiện kinh tế - xã hội khó khăn, đặc biệt khó khăn, đối tượng bảo trợ xã hội từ 95% lên 100%. Đồng thời bổ sung nguyên tắc mức hưởng bảo hiểm y tế theo thời gian tham gia BHYT để động viên, tăng khả năng tiếp cận các dịch vụ y tế.
Dự thảo cần tăng cường các chế định nhằm đảm bảo tính pháp chế, đảm bảo tuân thủ, hiệu lực pháp luật về BHYT để khắc phục những hạn chế trong thực thi Luật BHYT hiện hành. Theo đó, bổ sung nâng mức chế tài đối với các chủ thể có trách nhiệm đưa chính sách, pháp luật về BHYT vào cuộc sống, đảm bảo các quy định được thực thi nghiêm, đạt hiệu quả; nâng cao vai trò và tăng cường trách nhiệm quản lý nhà nước của tổ chức bảo hiểm y tế trong việc kiểm tra, đôn đốc các đối tượng tham gia BHYT đóng BHYT theo quy định; giám định, thanh tra chất lượng dịch vụ khám, chữa bệnh BHYT.
Thực hiện BHYT bắt buộc để củng cố lộ trình BHYT toàn dân, tạo nguồn lực tăng cường cơ sở vật chất, nâng cao chất lượng dịch vụ y tế, tạo niềm tin, hài lòng của người dân trong khám chữa bệnh BHYT. BHYT bắt buộc trong tương lai sẽ là hình thức chính trong chăm sóc sức khỏe cộng đồng, đảm bảo mục tiêu an sinh xã hội toàn dân mà Đảng, Nhà nước đặt ra.