Giám sát chuyên đề gần như bao hàm các hình thức giám sát khác; nội dung giám sát chuyên đề được lựa chọn là những nội dung quan trọng có tác động mạnh đến đời sống người dân và trong phát triển kinh tế - xã hội; đối tượng chịu sự giám sát và địa bàn giám sát rộng; thời gian triển khai giám sát dài nên có điều kiện xem xét, nghiên cứu kỹ những vấn đề liên quan đến nội dung giám sát; kết quả giám sát được báo cáo cho đại biểu HĐND và những kiến nghị sau giám sát có tính pháp lý cao.
Qua thực tiễn giám sát chuyên đề thời gian qua xin trao đổi một số vấn đề sau:
- Nghị quyết về chương trình giám sát hằng năm do HĐND ban hành với các nội dung dự kiến giám sát có phạm vi rộng, chưa xác định rõ đối tượng, thời gian cụ thể. Vì vậy, khi xác định cụ thể về một cuộc giám sát chuyên đề Đoàn giám sát cần nghiên cứu các chủ trương, chính sách để xây dựng kế hoạch giám, trong đó xác định mục đích, yêu cầu, đối tượng giám sát, thời gian giám sát, đồng thời xây dựng đề cương yêu cầu báo cáo cho các đối tượng được giám sát. Đề cương báo cáo gửi cho đối tượng giám sát để lập báo cáo cần xây dựng đề cương cho từng nhóm đối tượng (đối tượng quản lý nhà nước về ngành, lĩnh vực liên quan đến nội dung giám sát, đối tượng thực hiện…); đề cương càng chi tiết, cụ thể sẽ giúp cho việc phân tích, tổng hợp các nội dung giám sát có hệ thống, rõ ràng, đúng hướng, đạt yêu cầu
- Sau khi hoàn chỉnh kế hoạch, đề cương, Đoàn giám sát gửi công văn (kèm kế hoạch, đề cương) yêu cầu đối tượng giám sát báo cáo bằng văn bản và quy định thời điểm gửi báo cáo cho Đoàn. Trong giai đoạn này, các thành viên đoàn giám sát nghiên cứu tập hợp đầy đủ các văn bản quy phạm pháp luật liên quan đến nội dung giám sát, bao gồm các quy định của Trung ương, các Nghị quyết của HĐND tỉnh văn bản chỉ đạo triển khai thực hiện của UBND tỉnh. Trong quá trình xem xét báo cáo của đối tượng giám sát, Đoàn giám sát tiếp tục nghiên cứu tập hợp đầy đủ các văn bản của Trung ương và địa phương liên quan để đánh giá những mặt được và chưa được của từng nhóm đối tượng xác định nguyên nhân và những kiến nghị ban đầu. Từ các phân tích này, đoàn giám sát sẽ lựa chọn đối tượng giám sát trực tiếp và lên kế hoạch làm việc cụ thể. Việc giám sát không chỉ là kiểm tra sự tuân thủ pháp luật của các đối tượng giám sát mà bao gồm cả việc xem xét những chính sách, pháp luật của các cơ quan nhà nước có còn phù hợp với thực tiễn địa phương hay không để có kiến nghị điều chỉnh, sửa đổi chính sách cho phù hợp.
- Trong quá trình làm việc trực tiếp với các đối tượng giám sát, Đoàn sẽ thu thập thêm các thông tin để đánh giá đầy đủ hơn, chính xác hơn quá trình triển khai thực hiện của đối tượng giám sát, nghe đơn vị giải trình những thuận lợi và khó khăn trong việc thực hiện chính sách và trình bày các đề xuất, kiến nghị điều chỉnh, bổ sung để chính sách phù hợp với thực tiễn. Một số trường hợp cụ thể có thể sử dụng phiếu điều tra xã hội học theo yêu cầu của đoàn giám sát để mở rộng phạm vi và đối tượng thu thập thông tin liên quan đến nội dung giám sát. Hoạt động giám sát trực tiếp bảo đảm tính khách quan, dân chủ cho toàn bộ quá trình giám sát.
- Thực hiện xong các bước trên, Đoàn giám sát đã thu thập được nhiều nội dung và có thể định hình tương đối rõ nét về các nội dung để xây dựng kết quả giám sát. Từ những sự kiện, chứng cứ, dữ liệu đã thu thập được trong quá trình giám sát (gồm cả giám sát qua báo cáo, qua nghiên cứu tài liệu, qua khảo sát kiểm tra thực tế, điều tra xã hội học...) tổng hợp lại thành một báo cáo kết quả giám sát logic, hợp lý, súc tích, ngắn gọn... Để làm được điều này, khi xây dựng báo cáo giám sát cần bám sát đề cương giám sát và các thông tin, dữ liệu có được qua giám sát trực tiếp để tổng hợp, phân tích, kiến nghị. Việc tổng hợp, xây dựng và thông qua báo cáo giám sát chuyên đề là một quy trình khép kín, mỗi công đoạn đều có ý nghĩa quan trọng ảnh hưởng tác động lẫn nhau.
Một báo cáo kết quả giám sát có chất lượng phải đánh giá đúng tình hình, khen chê đúng mực, rõ ràng, chỉ ra được những kết quả trong việc thực hiện nhiệm vụ của đối tượng chịu giám sát, đặc biệt, phải chỉ rõ những tồn tại, hạn chế của đối tượng chịu giám sát hoặc những bất cập trong chính sách để đưa ra được kết luận, kiến nghị xác đáng.
Để nâng cao hiệu quả của giám sát chuyên đề, Đoàn giám sát phải theo dõi việc tiếp thu, thực hiện những kiến nghị nêu trong báo cáo kết quả giám, khi cần thiết đưa vấn đề ra chất vấn tại kỳ họp để các kiến nghị được thực hiện nghiêm túc, triệt để ./.